Inženjeri ekosistema

Dabrovi, najveći glodari Severne hemisfere, jedne su od retkih životinja koje ciljano oblikuju svoje stanište, te ih zato možemo svrstati u inženjere ekosistema. Njihov značaj ne ogleda se samo u doprinosu porasta biodiverziteta okruženja koje nastanjuju, već i u tome što njegovom izmenom doprinose skladištenju ugljenika.

Slika: Dabar

Izvor: https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/beaver 

Građa ovih semiakvatičnih sisara prilagođena je njihovim aktivnostima. Jaki sekutići, čija je gleđ bogata gvožđem, stalno rastu i omogućavaju im da pregrizu čvrstu koru drveća kojom se hrane ili da dođu do materijala za izgradnju brana. Vodootporno krzno, transparentni kapci, plovne kožice između prstiju zadnjih nogu, kao i rep sa ulogom kormila, olakšavaju im kretanje u vodi, ispod koje mogu da ostanu i do 15 minuta.

Najpoznatiji su po podizanju brana. Grade ih od granja, blata i kamenja, samo ako je voda plića od jednog metra jer ne hiberniraju, te je potrebno da voda bude dovoljno duboka da se zimi ne zaledi potpuno. Mirna, slatkovodna ili brakična jezera koja nastaju kada dabrovi izgrade brane, pružaju im zaštitu od predatora i omogućavaju im lakši prenos hrane do humki (skloništa od granja i blata).

Slika: Unutrašnjost dabrove humke

Izvor: https://scalar.chapman.edu

Slika: Najduža dabrova brana na svetu duga je skoro 850 metara i nalazi se u Nacionalnom parku Vud Bafalo u Kanadi

Izvor: https://parks.canada.ca

Doprinosi ekosistemu

Dabrovi su ključne vrste (organizmi koji imaju veliki značaj za ekosistem) koje modifikacijom svoje okoline na različite načine doprinose ekosistemu i povećavaju otpornost životne sredine na klimatske promene. Tri domena njihovog ekosistemskog inženjeringa – kopanje, obaranje drveća i gradnja, utiču na abiotičke i biotičke uslove i procese.

Dabrove brane dovode do nastanka vlažnih staništa koja postaju dom mnogim biljnim i životinjskim vrstama, povećavajući tako biodiverzitet ovog područja. Inspirisali su i ljude da grade replike njihovih brana, stvarajući pogodno stanište za raznovrsne organizme ali i podsticaj za dabrove da se tu nasele.

Slika: Uticaj dabrova na prirodu: nakon jedne godine od njihovog puštanja u ovo stanište (gore) i povećanje biodiverziteta 12 godina kasnije (dole)

Izvor: https://www.fba.org.uk/

Izgradnjom brana, dabrovi utiču i na kvalitet vode. Usporavanjem rečnog toka, čestice se zadržavaju i talože na dno. Za njih se vezuju razni nutrijenti (azot, fosfor), teški metali i polutanti dospeli iz obližnjih poljoprivrednih i urbanih područja. Ovime se sprečava nizvodno zagađenje, a nutrijenti pospešuju rast biljaka. Usporavnje, zadržavanje i rasprostiranje vode smanjuje nizvodne poplave i čini vodu lako dostupnom u periodu suše. Dolazi i do transformacije degradiranih rečnih sistema povećavanjem geomorfološke raznolikosti – povećava se lateralna hidrološka povezanost (bočno širenje rečne vode), pune se rezervoari podzemnih voda (voda koja se zadržava i teče sporije prodire u zemlju), zemljište je vlažnije.

Kao i sva vlažna staništa, ona nastala delovanjem dabrova imaju složenu dinamiku razmene gasova koji izazivaju efekat staklene bašte. Mirna voda, anoksični sediment, velika količina biomase, sezonske promene, raznolikost hidrogeomorfoloških karakteristika i česte fluktuacije nivoa vode dovode i do oslobađanja i do sekvestracije („hvatanja” i skladištenja) gasova. Ipak, prema najnovijim istraživanjima, pokazano je da ekosistemi sa dabrovima mogu služiti kao neto rezervoari ugljenika i da se značajno povećava potencijal njegovog skladištenja.

Ova močvarna područja predstavljaju i utočišta tokom šumskih požara. Zbog povećane vlažnost zemljišta i vodom bogate vegetacije, u slučaju požara, ove oblasti pretrpe minimalnu štetu ili uopšte ne izgore. Nakon požara, pepeo i ostale nečistoće se zadržavaju u dabrovim jezerima, smanjujući nizvodno zagađenje. 

Slika: Pet nedelja nakon požara u Ajdahu 2018. godine – vlažno stanište koje su napravili dabrovi ostalo je netaknuto

Izvor: https://environmentamerica.org

Dabrovi u Srbiji

Dabar je na teritoriji Srbije (Panonsko područje) bio prisutan još pre 15000 godina. Tokom 18. i 19. veka, kao i širom Evrope, populacije dabrova u Srbiji drastično su opale. Uzrok je bio prekomeran lov zbog krzna, mesa i kastorijalnih žlezda (luče mirišljavi sekret korišćen u medicinskoj, parfimerijskoj i prehrambenoj industriji). Istrebljeni su do te mere da je početkom 20. veka dabar opstao na samo 4 lokacije u Evropi. U Srbiji su takođe izumrli, poslednji dabar zapažen je 1903. godine. Reintrodukcija je započeta više od 100 godina kasnije kada su, 2004. godine, jedinke iz Nemačke puštene u Specijalni rezervat prirode Zasavica, a potom i na Obedsku baru. Dabar je danas strogo zaštićena divlja vrsta u našoj zemlji. Njihova populacija je stabilna i procenjuje se da ih u Srbiji živi do 3000 na rekama kao što su: Dunav, Sava, Tisa, Drina, Kolubara i dr. 

Slika: Puštanje dabra u Specijalni rezervat prirode Zasavica

Izvor: https://www.bbc.com/serbian/l

Perspektive zaštite

Uticaji dabrova nisu uvek pozitivni iz ljudske perspektive – obaraju industrijski značajno drveće, ponekad jedu ratarske biljke, kopanjem podzemnih skloništa mogu dovesti do erozije puteva, a podizanje nivoa vode zbog brana može izazvati poplave. Važno je da se, povodom ovih problema, vrše neletalne intervencije: zaštita drveća, kontrola vodotoka, uklanjanje brana i premeštanje jedinki, i restauracija riparijskih zona. Postoji i mogućnost finansijske kompenzacije, koja se u Srbiji primenjuje za sve štete koje dabrovi nanesu u okolini rezervata Zasavica. Bitno je i sistematično praćenje dabrova koje omogućava preventivno reagovanje kako u konzervaciji, tako i u suzbijanju negativnih interakcija između njih i ljudi. 

Iako su dabrovi svrstani u najmanje ugrožene vrste na listi Međunarodne unije za zaštitu prirode, kroz istoriju su bili na granici potpunog izumiranja. Broj današnjih populacija nije ni približno jednak ranijem – samo 10% nekadašnje vrednosti u Severnoj Americi. U Evropi se procenjuje da ih živi oko 1,5 miliona i u nekim delovima se još uvek vrši reintrodukcija.

Novi problemi, kao što je globalno zagrevanje, nadovezuju se na već postojeće. Potrebno je da naučnici podignu svest javnosti o značaju i zaštiti dabrova, kako bi se promenilo mišljenje o ovoj vrsti samo kao izvoru štete ili materijalne koristi. Ova marljiva i snalažljiva životinja može nam pomoći u obnavljanju narušene životne sredine i potencijalno u suočavanju sa klimatskim promenama.

Izvori:

• Dragović, B. (2022). The Successful Reintroduction of the Extinct Eurasian Beaver in Serbia. https://earth.org/the-successful-reintroduction-of-the-extinct-eurasian-beaver-in-serbia/ 
• Mitrović, N. (2022). Dabar i Srbija: Istrebljen zbog mesa, krzna i mirisa, ponovo naseljen kao ekološki važna vrsta https://www.bbc.com/serbian/lat/srbija-59708294#amp_tf=From%20%251%24s&aoh=17757487046599&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fserbian%2Flat%2Fsrbija-59708294 
• Goldfarb, B., Donovan, R., & Eid, K. (2025). Could beavers be the secret to winning the fight against wildfires? https://www.nationalgeographic.com/animals/article/beaver-dams-wildfires-climate-change 
• Brazier, R. E., Puttock, A., Graham, H. A., Auster, R. E., Davies, K. H., & Brown, C. M. L. (2020). Beaver: Nature’s Ecosystem Engineers. https://wires.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/wat2.1494 
• Fairfax, E., & Westbrook, C. (2024). The Ecology and Evolution of Beavers: Ecosystem Engineers that Ameliorate Climate Change. https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-ecolsys-102722-122317 
• Hallberg, L., Larsen, A., Ceperley, N., d’Epagnier, R., Brouwers, T. F., Schaefli, B., Thurnheer, S., Barba, J., Angst, C., Dennis, M., & Larsen, J. R. (2026). Beavers can convert stream corridors to persistent carbon sinks. https://www.nature.com/articles/s43247-026-03283-8